10 PRINT "COMMODORE 128 READY" 20 LOAD "C128 BIOS",8,1 30 POKE 53280,5:POKE 53281,13 40 GOSUB 1000 50 IF A=1 THEN GOTO 200 60 SYS 32800 70 OPEN 1,8,15,"I0" 80 CLOSE 1 90 PRINT FRE(0)" BYTES FREE" 100 GRAPHIC 1,1 110 CIRCLE 160,100,50 120 SOUND 1,440,60 130 BLOAD "PROG",B0,P3584 140 DLOAD "DATA" 150 RUN

کمودور ۱۲۸
آخرین کامپیوتر ۸ بیتی کمودور

دو پردازنده، سه حالت، و میراثی که ترامیل پشت سر گذاشت COMMODORE 128 ⬡ 1985
COMMODORE 128 BASIC V7.0 122365 BYTES FREE ▂
جک ترامیل با لبخند

لبخندی که پایان کمودور را رقم زد

جک ترامیل رفته بود. برای نوشتن درباره کمودور ۶۴ شاید بتوان ده‌ها کتاب به آن اختصاص داد، ولی سری TED همان بود که در صفحات قبل به آن اشاره شد. حدود ۳۰ سال زمان برده بود تا شخصی در سطح ترامیل بتواند از هیچ، همه چیز بسازد و سکان رهبری شرکتی مانند کمودور را به دست گیرد. در فصل ۳ خواندیم که ایروینگ به علت احساس خطر از برجسته شدن روزافزون شهرت ترامیل، موجبات خروج او از شرکت را فراهم آورده بود.

جک خوب می‌دانست که بازار چه می‌خواهد. او در بازه زمانی حدود ۵ سال، نه تنها کامپیوترهای خانگی ۸ بیتی جاودانه کمودور را به جهان هدیه داده بود، به نوعی موجبات رشد اشخاصی مانند استیو جابز و بیل گیتس را فراهم آورده بود که سال‌هاست شماره یک و دو در دنیای صنعت و تکنولوژی می‌باشند.

چیز عجیبی نیست. حسادت پنهان فردی که دنیایی بزرگتر از میز بزرگ ریاست خودش را کشف نکرده بود، چنین صنعت عظیم و پرشکوهی را به قهقرا کشاند. ترامیل بعد از معرفی TED رفته بود. شاید اگر می‌ماند، می‌توانست طی دو یا سه سال، زیرمجموعه عظیم MOS را باز هم وادار کند به صورت شبانه‌روزی فعالیت کرده و چیزی باشکوه و البته «ارزان قیمت» از بطن این اختراع جدید به جهان معرفی کند. اما در دنیای اقتصاد سرمایه‌داری آمریکایی، دسترسی ترامیل به امکانات MOS از بین رفته بود و صفحات تاریخ کامپیوترهای ۸ بیتی به صورتی دیگر رقم خورد.

شاید شرکت MOS دارای امکانات بسیار خوب و مهندسان برجسته‌ای باشد، شاید شرکت کمودور شرکتی ثروتمند و سرشناس باشد، اما ایده‌ها و روحی که جک ترامیل به آن ایده‌ها دمیده بود دیگر وجود نداشتند. این امضا اکنون بر روی محصولات شرکت رقیب کمودور یعنی «آتاری» دیده می‌شد و ترامیل با تولید محصولات برجسته آتاری، رقابتی سخت با کمودور ایجاد کرده بود که در لبخند این عکس نمایان است.

آتاری ST

و این لبخند عجیب، نهایتاً به فروپاشی کمودور انجامید. محصولات بعدی کمودور نه تنها امضای ترامیل را از دست داده بودند، از لحاظ مدیریتی و بازاریابی هم دچار مشکلاتی شده بودند که در ادامه مرور خواهیم کرد.

نیاز به یک ناجی

در اواخر سال ۱۹۸۴، نیاز ماشین‌های تجاری کمودور برای ساخت جانشین کمودور ۶۴ در حال افزایش بود. پس از شکست مطلق خط کمودور ۱۶، ۱۱۶ و پلاس ۴، و بازار کم‌رونق آمیگا که در بحبوحه رقابت فزاینده بازار و همچنین بازاریابی ضعیف کمودور دست و پنجه نرم می‌کرد، نیاز به خط جدید و موفق‌تری از کامپیوترهای کمودور که همتراز با کمودور ۶۴ باشد آشکار می‌شد.

کمودور به کامپیوتر بعدی خود نیاز داشت تا یک ارتقاء جدی از C64 باشد و بتواند با موفقیت با دشمن اصلی خود مبارزه کند. باید از جک ترامیل و آتاری جلوگیری می‌کردند. ترامیل و تیم جدیدش با ویژگی‌هایی در خط تولید آتاری، محصول جدیدی به نام آتاری ST را به عنوان «کمودور ۶۴ بعدی» معرفی کردند.

با این حال همه چیز به سرعت برای طراحی و بازاریابی یک کامپیوتر جدید دشوارتر می‌شد. ابتدا CBM با بحران‌های مدیریتی به دنبال از دست دادن جک ترامیل رویایی و صعود او به جایگاه برتر در آتاری سروکار داشت. مدیریت جدید فاقد چشم‌انداز و تجربه تجاری‌ای بود که به ترامیل اجازه می‌داد CBM را به نیروی غالب در بازار کامپیوترهای شخصی تبدیل کند. همراه با افزایش رقابت، CBM به سرعت سلطه خود را در بازار کامپیوترهای شخصی از دست داد. شرکت‌هایی مانند اپل، آی‌بی‌ام و آتاری به سرعت در جای پای CBM نفوذ کردند. به این ترتیب، CBM از نظر مالی در جایگاه محکمی که به آن عادت کرده بود قرار نداشت.

در این شرایط آشفته بود که کمودور تصمیم گرفت برای طراحی و بازاریابی کمودور ۱۲۸ سرمایه‌گذاری کند. با انجام این کار، امیدوار بودند که بتوانند جای پای خود را در بازار کامپیوترهای شخصی بازیابند و در نهایت سلطه خود را از زمانی که برای اولین بار کمودور ۶۴ معرفی شد، بازگردانند.

کمودور ۱۲۸

بیل هرد و طراحی کمودور ۱۲۸

طراحی کمودور ۱۲۸ زاییده فکر مهندس کامپیوتر بیل هرد بود. بیل هرد جوان که به دلیل انتقاد شدیدش از تیم مدیریت پلاس ۴ به سرعت به سمت مهندسی ارشد در شرکت کمودور صعود کرده بود، از همان ابتدا از بزرگترین اشتباه خط پلاس ۴ درس گرفت و سازگاری کامل با نرم‌افزار کمودور ۶۴ را به یکی از ویژگی‌های کمودور ۱۲۸ تبدیل کرد. به این ترتیب کامپیوتر جدید می‌توانست هر کارتریج در نظر گرفته شده برای کمودور ۶۴ را اجرا کند و هر کد برنامه‌ریزی شده در نسخه‌های قدیمی بیسیک کمودور را درک کند.

بیل هرد

یکی از مهم‌ترین جنبه‌های طراحی کمودور ۱۲۸ این واقعیت بود که از واحدهای پردازش مرکزی متعدد برای امکان استفاده از چندین برنامه استفاده می‌کرد. کمودور ۱۲۸ دو CPU داشت: یک پردازنده MOS 8502 با فرکانس ۲ مگاهرتز و یک پردازنده Zilog Z80A با فرکانس ۴ مگاهرتز.

کمودور قبلاً در سال ۱۹۸۲، با مدیریت ترامیل، اولین کامپیوتر شخصی چندپردازنده‌ای را به نام SuperPET منتشر کرده بود. قیمت آن ۲۸۰۰ دلار بود و بازارهای آموزشی و علمی را هدف قرار می‌داد.

SuperPET

کمودور ۱۲۸ قرار بود اولین کامپیوتر چندپردازنده در بازار انبوه باشد. همچنین این کامپیوتر دارای دو سیستم ویدیویی بود که یکی از آنها امکان اتصال به تلویزیون را می‌داد. حالت نمایش ۸۰ ستونی کمودور ۱۲۸، گرافیک ۶۴۰×۲۰۰ را تولید می‌کرد که بهتر از حالت CGA بود — چیزی که کامپیوترهای شخصی IBM حتی در اوایل دهه ۱۹۹۰ می‌توانستند تولید کنند!

سه کامپیوتر در یک قاب

این ماشین قدرتمند جدید به عنوان سه کامپیوتر کاملاً مجزا در یک دستگاه عمل می‌کرد:

سه حالت کمودور ۱۲۸

حالت کمودور ۱۲۸: با سرعت ۲ مگاهرتز، استفاده کامل از حافظه ۱۲۸ کیلوبایتی

حالت کمودور ۶۴: با سرعت ۱ مگاهرتز، سازگاری کامل با تمام نرم‌افزارهای C64

حالت CP/M: با استفاده از پردازنده Z80 با سرعت ۴ مگاهرتز، سازگاری ۱۰۰٪ با حجم عظیم برنامه‌های تجاری CP/M مانند Turbo Pascal و WordStar

پردازنده Z80 قبلاً در کمودور ۶۴ توسط کارتریج توسعه خارجی مورد استفاده قرار گرفته بود. اما برای حل چندین مشکل مهندسی، بیل هرد Z80 را در برد اصلی طراحی کرد. این حالت نیازمند بارگذاری دیسک‌های نرم‌افزار CP/M در هنگام راه‌اندازی کامپیوتر بود.

صفحه CP/M

این بدان معنا نیست که کمودور ۱۲۸ یک چندپردازنده واقعی باشد، زیرا این کامپیوتر قادر به استفاده همزمان از هر دو پردازنده نمی‌باشد. در ذهن تیم مدیریت کمودور چنین می‌گذشت که با ادغام عملکردهای تجاری در کمودور ۱۲۸، آن را به عنوان یک کامپیوتر همه‌کاره به بازار عرضه کنند. همه اینها با قیمت اولیه فقط ۳۰۰ دلار به فروش می‌رسید — نیمی از قیمت کمودور ۶۴ در زمان معرفی به بازار.

با این حال، نتیجه این طراحی، کمودور ۱۲۸ را به یک کامپیوتر گران‌قیمت و پیچیده برای ساخت تبدیل می‌کرد. به عنوان شخصی که برای نوشتن این کتاب ساعت‌های زیادی صرف تحقیق کرده‌ام، اطمینان دارم در صورت حضور جک ترامیل در مدیریت کمودور، احتمال پذیرفتن این طرح از سوی او چیزی نزدیک به صفر می‌باشد.

مشکلات فنی و مهندسی

در مورد مشخصات کمودور ۱۲۸، در مقایسه با کمودور ۶۴، در همه بخش‌های سخت‌افزاری بهبود یافته است. این کامپیوتر یک مدار مجتمع MOS 8563 داشت که از ۱۶ رنگ بهره می‌برد و از یک تراشه SID بهبود یافته استفاده می‌کرد که قادر به تولید ۴ موج می‌باشد. همچنین در آن زمان مقدار رم ۱۲۸ کیلوبایت، عدد قابل توجهی برای کامپیوتر به شمار می‌آمد.

با این حال، رسیدن به این نقطه برای همه افراد درگیر در کمودور یک تجربه دشوار و پرهزینه بود. طراحی چندپردازنده منجر به مشکلات زیادی شد که تیم مهندسی بیل هرد برای مقابله با آنها تلاش زیادی کردند. بسیاری از نمونه‌های اولیه تمایل فاجعه‌باری برای آتش گرفتن یا انفجار داشتند. نه تنها این مشکل، بلکه بازده تراشه ویدئویی آنها برای نمونه‌های اولیه بسیار کم بود — فقط 0.01 درصد. به دلیل مواجهه با بسیاری از اشکالات پردازنده، تولید به تعویق افتاد و گران تمام شد.

تراشه MOS 8502 تراشه Z80

بازاریابی گمراه‌کننده

پیچیدگی فنی کمودور ۱۲۸ نه تنها منجر به مشکلات مهندسی شد، بلکه مشکلات بازاریابی نیز به آن افزوده شد. این ایده که یک کامپیوتر یک واحد چندمنظوره است هنوز یک مفهوم جدید برای بازار کامپیوترهای شخصی بود، زیرا بسیاری از مصرف‌کنندگان از کامپیوترهای تجاری تخصصی برای کار و کامپیوترهای ساده برای خانه استفاده می‌کردند.

علی‌رغم تطبیق‌پذیری کمودور ۱۲۸، CBM معتقد بود که بازاریابی آن در بازار کامپیوترهای تجاری بیشترین ثمرات را خواهد داشت. اما این تصمیم، کمودور ۱۲۸ را از جذابیت زیادی که باعث شد کمودور ۶۴ به پرفروش‌ترین کامپیوتر در اواسط دهه هشتاد تبدیل شود، باز داشت.

با انکار کمودور ۱۲۸ از تبدیل شدن به یک پلتفرم بازی، مدیریت کمودور همچنین از عرضه آن به عنوان سیستم «خانگی» جلوگیری کرد — چیزی که واقعاً به کمودور ۶۴ اجازه داد جذابیت زیادی به دست آورد. همچنین در زمانی که کمودور ۱۲۸ عرضه می‌شد، کمپین بازاریابی کم‌رمق بوده و تلاش‌های ضعیفی به صورت همه‌جانبه از سوی مدیریت CBM انجام گرفت. به دلیل نداشتن نیروی محرکه پرانرژی که جک ترامیل در طول مدت حضورش در شرکت ارائه کرد، بازاریابی مدل ۱۲۸ نتوانست توجه مصرف‌کنندگان را مانند کمودور ۶۴ جلب کند.

علی‌رغم این واقعیت که کمودور ۱۲۸ یک کامپیوتر گران‌قیمت برای تولید بود، شرکت نگران بود که اگر آن را خیلی گران عرضه کند، بازار کامپیوترهای شخصی پیشرفته آمیگا را تحت تأثیر قرار دهد. به این ترتیب کمودور ۱۲۸ با قیمت ۲۹۹/۹۵ دلار و 128D بهبود یافته با قیمت ۴۹۹/۹۵ دلار عرضه شد. این در حالی بود که هزینه ساخت آن به اندازه آمیگا ۵۰۰ با قیمت ۵۹۵/۹۵ دلار آب می‌خورد.

کمودور 128D

این بدان معنا بود که شرکت کمودور یک کامپیوتر پرقدرت گرافیکی ارزان‌قیمت را برای مشاغل و خانواده‌هایی که به چندوظیفه یا برنامه‌های کاربردی کمودور ۱۲۸ نیازی نداشتند بازاریابی می‌کرد، در حالی که بازار کامپیوترهای تجاری و خانگی قبلاً غرق در انواع ارزان و البته تخصصی‌تر شده بود. در نتیجه، کمودور ۱۲۸ موفقیت لازم را در بازاریابی و فروش به دست نیاورد. پایان کمودور ۱۲۸ را در مقاله اختصاصی آمیگااستور بخوانید.

بازی‌ها و پشتیبانی نرم‌افزاری

در مورد پشتیبانی توسعه‌دهندگان بازی‌های ویدیویی از کمودور ۱۲۸، باید اذعان کرد بسیار کم‌درخشش عمل کردند. بخشی از علت این بود که کمودور ۱۲۸ به طور خاص با در نظر گرفتن بازار تجاری تولید شده بود و قابلیت بازی و سرگرمی به عنوان ایده ثانویه در نظر گرفته شده بود. در کل کمتر از ۵۰ بازی اختصاصی برای کمودور ۱۲۸ منتشر شد. در مقایسه با کمودور ۶۴ که بیش از ۱۰۰۰۰ عنوان نرم‌افزار تجاری و سرگرمی برای آن منتشر شده (بیش از ۲۰۰۰ عنوان بازی ویدیویی)، یک شکست قابل توجه برای کمودور ۱۲۸ به حساب می‌آید.

به طور مشابه، در حالی که کمودور ۶۴ و تا حد زیادی آمیگا قادر به ایجاد یک صحنه نمایشی فعال در دنیای سرگرمی کامپیوتر بودند، چنین پشتیبانی برای کمودور ۱۲۸ ایجاد نشد.

در مجموع تا پایان تولید کمودور ۱۲۸ حدود چهار میلیون دستگاه فروخته شد. در مقایسه با فروش حدوداً ۱۷ میلیون کمودور ۶۴، عملکرد بازار کمودور ۱۲۸ برای تیم مدیریت و فروش در شرکت کمودور ناامیدکننده ارزیابی می‌شد. به دلیل قیمت پایین کمودور ۱۲۸، شرکت کمودور در هنگام فروش اولیه سود کمتر از حد معمول به ازای هر واحد دریافت کرد.

همچنین باید اشاره کرد که کمودور ۱۲۸ آخرین رایانه‌ای بود که از CP/M استفاده می‌کرد. در کمتر از یک سال پس از انتشار، استفاده از CP/M توسط مشاغل بزرگ به نفع Microsoft DOS جایگزین شد. به این ترتیب، امید کمودور برای ایجاد پایگاهی در بازار کامپیوترهای تجاری به طور کامل شکست خورد.

لوازم جانبی کمودور ۱۲۸

کمودور تجهیزات جانبی زیادی که منحصراً برای خط ۱۲۸ طراحی شده باشد تولید نکرد، زیرا مجبور نبودند. آنها در درجه اول به دستگاه‌های موجود کمودور ۶۴ مانند فلاپی درایو ۱۵۴۱ یا کارتریج‌ها متکی بودند. یک استثنا مانیتور کمودور ۱۹۰۲ با قیمت ۴۰۰ دلار بود که برای استفاده از حالت پیشرفته ۸۰ ستونی ماشین ۱۲۸ کیلوبایتی جدید مورد نیاز بود. C1750 با رم عظیم ۵۱۲ کیلوبایتی، یکی دیگر از محصولات جدید بود. مورد انتظارترین دستگاه جانبی جدید فلاپی درایو ۱۵۷۱ دو طرفه بود که با ۳۶۰ کیلوبایت، ظرفیتی بیش از دو برابر ۱۵۴۱ داشت. مهم‌تر از آن، می‌توانست ۷ تا ۱۰ برابر سریع‌تر از درایو ۱۵۴۱ عمل کند.

مانیتور کمودور ۱۹۰۲ درایو ۱۵۷۱

کمودور ۱۲۸ و توسعه اینترنت

بسیاری از سیستم‌های تابلوی اعلانات — BBS یا همان پیش از اینترنت — از کمودور ۱۲۸ استفاده کردند. تعدادی از مورخان، کمودور را به عنوان شریک توسعه ناشناس اینترنت معرفی می‌کنند. هرچند ارتش ایالات متحده و چندین دانشگاه ARPANET را توسعه دادند، اما اگر جوامع آنلاین با استفاده گسترده از سخت‌افزار کمودور ایجاد نمی‌شدند، انتقال آن به اینترنت به این سرعت انجام نمی‌گرفت. مودم ارزان‌قیمت شگفت‌انگیز VIC، همراه با عملکرد قدرتمند حالت C128 به هزاران BBS اجازه داد تا از هیچ به وجود آیند.

BBS با مودم کمودور

با تولید کمودور ۱۲۸، حجم زیادی از اطلاعات آنلاین و رشد آگاهی مصرف‌کننده — که تقاضا را ایجاد کرد — تولید شد. ظرفیت و مهارت‌های مخابراتی، همه آنها برای توسعه و تجاری‌سازی اینترنت مورد نیاز بودند.

پایان یک عصر

عملکرد ناامیدکننده کمودور ۱۲۸ و همچنین خط آمیگا که در تلاش برای حفظ سلطه بود، به آغازی بر پایان ماشین‌های اداری کمودور تبدیل شد. در حالی که این شرکت زمانی تولیدکننده محبوب‌ترین خط کامپیوترهای شخصی در ایالات متحده محسوب می‌شد، با از دست دادن ترامیل، مشکلات مدیریتی و ناتوانی آنها در مقابله با تغییر بازار کامپیوترهای شخصی، سند مرگ را برای CBM به دنبال داشت.

کمودور ۱۲۸ - تصویر انتهایی

این دستگاه آخرین کامپیوتر ۸ بیتی کمودور بود. پس از این، آنها فقط کلون‌های ۱۶/۳۲ بیتی آمیگا و IBM PC را تولید خواهند کرد. پایان کمودور ۱۲۸ را در مقاله اختصاصی آمیگااستور مطالعه کنید.

«اگر جک ترامیل بود، هرگز این طرح را نمی‌پذیرفت.» — درباره طراحی کمودور ۱۲۸
برگرفته از کتاب «کامپیوترهای شگفت‌انگیز دهه ۱۹۸۰» — نوشته c64spark
#کمودور_۱۲۸ #Commodore128 #C128 #بیل_هرد #BilHerd #MOS8502 #Z80 #CPM #SuperPET #آتاری_ST #AtariST #جک_ترامیل #JackTramiel #کمودور #Commodore #رتروکامپیوتر #RetroComputing #نوستالژی #Nostalgia #کامپیوترهای_شگفت_انگیز #AmazingComputers #تاریخ_فناوری #TechHistory #کامپیوتر_خانگی #HomeComputer #دهه_هشتاد #1980s #کمودور۶۴ #Commodore64 #مقایسه #Comparison #BBS #اینترنت #Internet #مودم #Modem #درایو_1571 #مانیتور_1902 #کامپیوتر_تاریخ #ComputerHistory #رتروگیمینگ #RetroGaming #آخرین_کامپیوتر #LastComputer #8BitComputing #پایان_یک_عصر #EndOfAnEra #پردازنده_دوقلو #DualProcessor #بیسیک #BASIC #برنامه_نویسی #Programming
بازگشت به آمیگااستور